AB Yapay Zeka Yasası Madde 50: sohbet botlarına şeffaflık kuralı

Avrupa Birliği’nin Yapay Zeka Yasası (2024/1689 sayılı Tüzük), yapay zeka sistemleri için risk temelli kurallar koyar. Yasanın 50. maddesi, sohbet botları dahil bazı yapay zeka sistemleri için şeffaflık yükümlülükleri getirir. Bu sayfa maddenin ne dediğini, Avrupa Komisyonu’nun Temmuz 2026’da yayımladığı açıklayıcı belgelerin kuralı nasıl yorumladığını ve kuralın ne zaman uygulandığını özetler; hukuki danışmanlık değildir.

Yasa riskleri nasıl sınıflandırıyor?

Komisyon’a göre yasa, yapay zeka sistemlerini dört düzeye ayırır: kabul edilemez risk, yüksek risk, şeffaflık riski ve asgari risk¹. Kabul edilemez risk grubundaki uygulamalar yasaktır; Komisyon’un saydığı yasaklar arasında zararlı manipülasyon ve aldatma ile kişilerin kırılganlıklarını istismar eden sistemler de var¹. Sohbet botları ise şeffaflık riski başlığında örnek gösterilir. Asgari riskli sistemler için, örneğin yapay zekalı video oyunları ya da istenmeyen e-posta filtreleri için yeni kural yoktur¹.

Madde 50 ne diyor?

1. Yapay zeka olduğunu bildirme: İnsanlarla doğrudan etkileşen yapay zeka sistemleri, kişiye bir yapay zekayla etkileşimde olduğunu bildirecek biçimde tasarlanmalıdır. Makul ölçüde bilgili ve dikkatli bir kişi için bu zaten açıksa ayrı bildirim gerekmez².
2. Üretilen içeriğin işaretlenmesi: Yapay ses, görsel, video ya da metin üreten sistemler, çıktılarını makinece okunabilir biçimde işaretlemeli ve bu içeriklerin yapay olarak üretildiği tespit edilebilmelidir².
3. Duygu tanıma: Duygu tanıma ya da biyometrik sınıflandırma sistemi kullananlar, etkilenen kişileri bu sistemin çalıştığı konusunda bilgilendirmeli ve kişisel verileri AB’nin veri koruma kurallarına uygun işlemelidir².
4. Derin sahte içerik: Derin sahte görüntü, ses ya da video üretmek için yapay zeka sistemi kullananlar (uygulayıcılar), içeriğin yapay olarak üretildiğini ya da değiştirildiğini açıklamalıdır. Açıkça sanatsal, yaratıcı ya da kurgusal eserlerde bu yükümlülük eserin sunumunu engellemeyecek biçimde daha hafif uygulanır².
5. Zamanlama: Bu bilgilendirmeler en geç ilk etkileşim ya da ilk karşılaşma anında, açık ve ayırt edilebilir biçimde yapılmalıdır².

Maddenin altıncı fıkrasına göre bu yükümlülükler, AB ya da ulusal hukuktaki diğer şeffaflık yükümlülüklerini ortadan kaldırmaz².

Komisyon’un yönergesi: kural kimi kapsıyor?

Komisyon, 20 Temmuz 2026’da Madde 50 için bir yönerge yayımladı¹ ve yönergenin ana noktalarını bir soru-cevap sayfasında özetledi³.

• Sağlayıcı ve uygulayıcı: Sistemi geliştiren ya da geliştirten ve kendi adıyla piyasaya sunan kişi ya da kurum “sağlayıcı”dır. AB dışında kurulu sağlayıcılar da, sistemlerinin çıktısı AB’de kullanılıyorsa yasaya tabidir³. Sistemi mesleki amaçla kullanan kişi ya da kurum “uygulayıcı” sayılır; kişisel ve mesleki olmayan kullanım kapsam dışıdır³.
• Hangi sohbet sistemleri? Bildirim yükümlülüğü dört koşul birlikte sağlanınca doğar: sistem bir yapay zeka sistemi olmalı, insanla gerçek bir karşılıklı konuşma için tasarlanmalı, etkileşim bir insan aracı olmadan doğrudan kurulmalı ve karşı taraf gerçek kişiler olmalıdır³. Komisyon sohbet botlarını, yapay zeka ajanlarını ve avatarları örnek sayar; yalnız arka planda ya da makineler arasında çalışan sistemler kapsam dışıdır³.
• “Açıkça belli” istisnası dar yorumlanır: Komisyon, bu istisnanın insanları şeffaflıktan yoksun bıraktığı için dar yorumlanması gerektiğini vurgular³.
• Derin sahtenin üç koşulu: İçerik gerçek bir kişiye, nesneye ya da olaya yüksek düzeyde benzemeli, benzenen şey var olan ya da var olabilecek bir şey olmalı ve içerik izleyene yanıltıcı biçimde gerçek görünmelidir³. Uygulayıcı, içeriğe gömülü makinece okunabilir işarete güvenemez; etiket özel bir araç gerektirmeden görülebilir ya da duyulabilir olmalıdır³.
• İşaretleme istisnaları: Kısa sayı, sembol ya da harf dizileri, kaynak kodu ve yalnız makineler arasında dolaşan çıktılar işaretleme yükümlülüğünün dışındadır³.

Ne zaman uygulanıyor?

Avrupa Komisyonu’na göre yasa 1 Ağustos 2024’te yürürlüğe girdi ve bazı istisnalarla 2 Ağustos 2026’da uygulanabilir hâle geldi. Yasaklanan uygulamalara ilişkin kurallar Şubat 2025’ten, genel amaçlı yapay zeka modellerine ilişkin kurallar Ağustos 2025’ten beri geçerli¹.

Madde 50 de 2 Ağustos 2026’dan itibaren uygulanıyor. Tek geçiş süresi işaretleme kuralı için tanındı: 2 Ağustos 2026’dan önce piyasaya sunulmuş üretken yapay zeka sistemleri bu kurala 2 Aralık 2026’dan itibaren uymak zorunda³. Bu tarihten önce üretilmiş derin sahte içeriğin geriye dönük etiketlenmesi zorunlu değil, ama Komisyon bunu teşvik ediyor⁴. Komisyon 31 Temmuz 2026’daki duyurusunda, Yapay Zeka Ofisi’nin ulusal otoritelerle birlikte yasayı 2 Ağustos’tan itibaren uygulatmaya başlayacağını açıkladı⁵.

Yaptırımlar ve gönüllü uygulama kuralları

• Denetim: Madde 50’ye uyumu esas olarak ulusal piyasa gözetim otoriteleri denetler. Komisyon’un Yapay Zeka Ofisi yalnız sınırlı durumlarda yetkilidir; örneğin aynı şirketin hem genel amaçlı modeli hem de ona dayanan sistemi sunduğu durumlarda³.
• Ceza: Para cezası 15 milyon euroya ya da şirketin bir önceki mali yıldaki dünya çapındaki toplam cirosunun yüzde 3’üne kadar çıkabilir; küçük ve orta ölçekli şirketlerde orantılılık gözetilir³.
• Gönüllü kurallar: Yapay zekayla üretilen içeriğin şeffaflığına ilişkin gönüllü uygulama kuralları Haziran 2026’da yayımlandı ve AB, içerik etiketlemek için isteğe bağlı üç simge hazırladı⁴. Komisyon, bu kuralları imzalayan 180’den fazla kuruluşun ilk listesini açıkladı⁵. İmzalamayanlar uyumlarını başka yollarla göstermek zorunda ve daha çok bilgi talebiyle karşılaşabilir³.

Yapay zeka sevgili uygulamaları için ne anlama geliyor?

Komisyon, kuralın amacını sohbet botu örneğiyle anlatıyor: İnsanlar bir makineyle etkileşimde olduklarını bilmeli ki bilinçli karar verebilsinler¹. Bir karakter ne kadar insan gibi konuşursa konuşsun, AB’de hizmet veren bir uygulama kullanıcıya bir yapay zekayla konuştuğunu açıkça bildirmek zorunda. Karakter görseli ya da sesi üreten uygulamalarda da üretilen içeriğin yapay olduğu tespit edilebilmeli. Konuyla ilgili terim sözlüğümüzde derin sahte başlığında anlatılıyor.

Bu kural kişisel verilerle ilgili yükümlülüklerin yerini tutmaz. İtalya’nın veri koruma kurumunun bir yapay zeka arkadaş uygulaması hakkındaki kararları, veri koruma hukukunun bu alanda ayrıca işlediğini gösteriyor; ayrıntılar İtalya’nın Replika kararı özetimizde.

Türk okur için ne anlama geliyor?

Türkiye AB üyesi değildir ve bu tüzük Türkiye’de doğrudan uygulanmaz. Ama Komisyon’a göre AB dışında kurulu sağlayıcılar da sistemlerinin çıktısı AB’de kullanılıyorsa kapsama girer³; dolayısıyla AB’deki kullanıcılara hizmet veren Türkiye’deki geliştiriciler de bu kurala uymak zorunda kalabilir. Kullanıcı açısından pratik ölçü basit: İyi tasarlanmış bir uygulama, ilk mesajdan itibaren bir yapay zekayla konuştuğunuzu açıkça söylemelidir. ABD’deki New York yasası bu hatırlatmayı sohbet sürerken en az üç saatte bir istiyor; ayrıntılar ABD yasaları özetimizde. Dünyadaki diğer düzenlemeler yasalar rehberimizde yer alıyor.

Sınırlılıklar

Madde metni için resmî yayın sitesi EUR-Lex’e erişemedik; maddeler, yasayı İngilizce aktaran artificialintelligenceact.eu sitesinden alındı, uygulama takvimi Avrupa Komisyonu’nun kendi sayfalarından doğrulandı. Komisyon yönergesiyle ilgili bölüm, yönergenin tam metnine değil, onu özetleyen soru-cevap ve kısa bilgi sayfalarına dayanıyor. Yasa, 27 Temmuz 2026’da yürürlüğe giren ve “AI Omnibus” diye anılan sadeleştirme düzenlemesiyle bazı noktalarda değişti¹; işaretleme kuralındaki geçiş süresi de bu değişikliğin sonucudur⁴. Tüzüğün hükümleri yeniden değiştirilebilir; güncel durum için Komisyon sayfasına bakın.