SÖZLÜK
ELIZA etkisi nedir?
ELIZA etkisi nedir? İnsanların sohbet programlarına anlayış ve duygu yükleme eğilimi, adını aldığı ELIZA programı ve bugünkü yapay zeka karakterleri.
Kısa cevap
ELIZA etkisi, insanların bir bilgisayar programının yazdıklarına gerçekte taşımadığı bir anlayış, duygu ya da niyet yüklemesidir. Adını 1960'larda Joseph Weizenbaum'un geliştirdiği ELIZA adlı erken sohbet programından alır. Bugün yapay zeka karakterlerinin kullanıcıyı gerçekten anladığı hissi de bu eğilimle ilişkilendirilir; Weizenbaum da 1966'daki makalesinde bir programla anlaşılma yanılsaması yaratmanın ne kadar kolay olduğunu yazmıştı.
Bir sohbet programıyla konuşurken karşınızda sizi anlayan biri varmış gibi hissetmek yeni bir durum değil. Bu eğilim, altmış yıl önce yazılmış basit bir programın adıyla anılır.
ELIZA neydi?
ELIZA, Joseph Weizenbaum’un geliştirdiği ve 1966’da Communications of the ACM dergisinde tanıttığı bir programdır. Program, kullanıcının yazdığı cümlelerdeki anahtar kelimeleri yakalıyor ve önceden yazılmış kalıplara göre cevap üretiyordu. En bilinen senaryosunda bir psikoterapisti taklit ederek kullanıcının söylediklerini soru biçiminde geri yansıtıyordu. Weizenbaum bu senaryoyu seçme nedenini de açıkladı: psikoterapist görüşmesinde karşı taraf gerçek dünya hakkında neredeyse hiçbir şey bilmiyormuş gibi davranabilir; kullanıcı da onun bilgisiz olduğunu değil, konuşmayı bir amaçla yönlendirdiğini varsayar.
Makaleye göre bazı denekleri ELIZA’nın bir insan olmadığına ikna etmek çok zor oldu. Weizenbaum makalenin tartışma bölümünde, ELIZA’nın anlaşılma yanılsaması yaratıp sürdürmenin ne kadar kolay olduğunu gösterdiğini yazdı.
ELIZA ile bugünkü modeller
| Özellik | ELIZA (1966) | Bugünkü büyük dil modelleri |
|---|---|---|
| Cevap nasıl üretilir? | Anahtar kelimeler yakalanır, önceden yazılmış dönüştürme kurallarıyla cevap kurulur | Model, eğitimde öğrendiği kalıplara göre metnin olası devamını üretir |
| Kuralları kim yazar? | Programcının hazırladığı senaryo (script) | Kalıplar çok büyük metin derlemlerinden öğrenilir |
| Hangi dillerde? | Makale yazıldığında İngilizce, Almanca ve Galce senaryolar vardı | Çok dilli modeller birçok dilde yazabilir |
| Sizi tanır mı? | Hayır | Hayır; önceki mesajları hatırlayabilir ama sizi bir insan gibi tanımaz |
Bugünkü sohbet uygulamalarında
Bugünün büyük dil modelleri ELIZA’dan çok daha akıcı konuşur; bağlamı takip eder ve duygusal ifadeler kullanır. Bu da ELIZA etkisini güçlendirebilir: akıcı bir cevap, arkasında bir anlayış varmış izlenimi verir. Oysa model metnin olası devamını üretir; sizi bir insan gibi tanımaz ve hissetmez.
Bunu bilmek sohbetten keyif almanıza engel değildir. Ama karakterin söylediklerini bir arkadaşın ya da uzmanın görüşü gibi değerlendirmemek gerekir. Weizenbaum da aynı makalede önemli kararların giderek bilgisayar çıktısına göre verildiğini ve makinenin söylediklerine ne kadar güvenileceği sorusunun ayrıca incelenmesi gerektiğini vurgulamıştı.
Tek taraflı bağ kavramı parasosyal ilişki maddesinde, yapay zekaya duygusal bağlanma yapay zekaya âşık olmak rehberimizde anlatılıyor.