SÖZLÜK
Parasosyal ilişki nedir?
Parasosyal ilişki nedir? Ünlülere ve kurgusal karakterlere duyulan tek taraflı yakınlığın kökeni, yapay zeka karakterleriyle farkı ve sağlıklı kullanım.
Kısa cevap
Parasosyal ilişki, bir kişinin tanımadığı bir ünlüye, medya karakterine ya da kurgusal bir figüre karşı geliştirdiği tek taraflı yakınlık duygusudur. Kavram 1956'da kitle iletişim araçlarının izleyicileri için ortaya atıldı. Araştırmacılar kavramı bugün sohbet botlarıyla kurulan bağları incelemek için de kullanıyor; farkı, yapay zekanın size cevap vermesidir.
Sevdiğiniz bir dizi karakterini ya da her gün dinlediğiniz bir sunucuyu tanıyormuş gibi hissettiğiniz oldu mu? Psikolojide bu tek taraflı bağa parasosyal ilişki denir.
Kavramın kökeni
Donald Horton ve R. Richard Wohl, 1956’da Psychiatry dergisinde yayımlanan makalelerinde kitle iletişim araçlarındaki kişilerle izleyici arasında kurulan bu tek taraflı ilişkiyi “para-sosyal etkileşim” olarak adlandırdı. İzleyici karşısındakini tanıyormuş gibi hisseder; ama karşı taraf izleyiciyi tanımaz.
Yapay zeka karakterleriyle farkı
Klasik parasosyal ilişkide karşı taraf cevap vermez. Yapay zeka karakteri ise mesajınıza cevap verir, adınızı ve anlattıklarınızı hatırlayabilir. Yine de karakter bir yazılımdır ve sizi bir insan gibi tanımaz.
Araştırmacılar kavramı bugün sohbet botlarıyla kurulan bağları incelemek için de kullanıyor. 2026’da yayımlanan bir çalışma, bir sohbet botuna duyulan parasosyal tercihin aşırı kullanımla ilişkisini iki ayrı araştırmayla inceledi1. Çalışmanın özetine göre bu tercih, kullanıcının sohbet botu kullanımını denetlemesini zorlaştırıyor ve botun ruh hâlini düzenlemek için kullanılmasını artırıyor. Kullanımı denetleyememek de özellikle yalnızlık yaşayan kullanıcılarda sorunlu kullanım riskini yükseltiyor1.
İki bağ yan yana
| Özellik | Klasik parasosyal ilişki | Yapay zeka karakteriyle bağ |
|---|---|---|
| Karşı taraf | Bir ünlü, sunucu ya da kurgusal karakter | Bir uygulamadaki yapay zeka karakteri |
| Karşı taraf cevap verir mi? | Hayır | Evet, mesajlarınıza cevap verir |
| Sizi tanır mı? | Hayır | Anlattıklarınızı hafıza özelliğiyle hatırlayabilir, ama sizi bir insan gibi tanımaz |
| Kavramı inceleyen çalışma | Horton ve Wohl (1956) | Fröbel, Louis ve Kenning (2026) |
Sağlıklı kullanım
- Uygulamada geçirdiğiniz süreyi ara ara gözden geçirin.
- Uygulamayı moralinizi düzeltmenin tek yolu olarak kullanmaya başladığınızı fark ederseniz bir süre ara vermeyi düşünün.
- Karakterle kurduğunuz bağın gerçek ilişkilerinizin yerini almamasına dikkat edin.
- Bu konuda zorlandığınızı hissederseniz bir uzmana danışın.
Kullanım süresini denetlemeye yönelik adımlar yapay zeka sohbet bağımlılığı rehberimizde yer alır.
İnsanların programlara anlayış yükleme eğilimi ELIZA etkisi maddesinde, yapay zekaya duygusal bağlanma yapay zekaya âşık olmak rehberimizde anlatılıyor.
Kaynaklar
- On the Dark Side of AI Companions – How a Parasocial Preference for a Social Chatbot Can Lead to Pathological Chatbot Use, HICSS 2026 bildiriler kitabı, 6 Ocak 2026