Common Sense Media raporları: gençler ve yapay zeka arkadaşlar

Common Sense Media, ABD’de çocuklar ve aileler için medya ve teknoloji değerlendirmeleri yapan kâr amacı gütmeyen bir kuruluştur. Kuruluşun 2025’te yapay zeka arkadaş uygulamaları hakkında yayımladığı iki çalışma burada ele alınıyor: Nisan’daki risk değerlendirmesi ve Temmuz’da gençlerle yapılan anket. Bu sayfa, kuruluşun duyurularında ve anketin tam raporunda yazanları Türkçe okur için özetler.

Risk değerlendirmesi (Nisan 2025)

Kuruluş, Stanford Tıp Fakültesi’nin Brainstorm laboratuvarındaki uzmanlarla birlikte Character.AI, Nomi ve Replika gibi popüler yapay zeka arkadaş ürünlerini test etti¹. The Markup’a göre değerlendirmeye Snapchat’in sohbet botu da dahildi⁵. Ürünler, kuruluşun güvenlik, adalet, güvenilirlik ve insan bağlantısı potansiyeli gibi ölçütlere dayanan yapay zeka ilkeleri çerçevesiyle değerlendirildi¹. Duyuruya göre:

• Yaş kapıları ve kullanım şartlarına dayanan kısıtlamalar kolayca aşılabildi¹.
• Test edenler zararlı “tavsiyeler” ve yaşa uygun olmayan içerikleri kolayca ortaya çıkarabildi¹.
• Uygulamalar, uyarı metinlerine rağmen sık sık gerçek olduklarını, duygu ve bilince sahip olduklarını iddia etti¹.
• Kuruluş bu ürünleri 18 yaşından küçükler için “kabul edilemez” risk düzeyinde değerlendirdi¹.

Kuruluş, kaygılarının yalnız test edilen ürünler için değil, video oyunları gibi başka teknolojilerde görülmeye başlayan benzer özellikler dahil bütün sosyal yapay zeka arkadaşlar için geçerli olduğunu belirtiyor¹. The Markup’ın aktardığına göre değerlendirme, yapay zeka arkadaşların yalnızlığa iyi gelebileceğini öne süren bir Stanford çalışmasını, katılımcılar sohbet botunu yalnız bir ay kullandığı için sınırlı buldu⁵.

Anket nasıl yapıldı? (Temmuz 2025)

• Kim yürüttü? Anketi, Chicago Üniversitesi’ne bağlı araştırma kuruluşu NORC, Common Sense Media’nın finansmanıyla 30 Nisan-14 Mayıs 2025 arasında yürüttü. ABD’nin 50 eyaletinden ve başkent Washington’dan 13-17 yaş arası 1.060 genç katıldı⁴.
• Örneklem: Katılımcıların 719’u olasılığa dayalı bir ulusal panelden, 341’i başka bir çevrim içi panelden geldi. Sonuçlar ABD’deki 13-17 yaş nüfusunu yansıtacak biçimde ağırlıklandırıldı; hata payı artı eksi 4,2 puan. Görüşmeler İngilizce yapıldı⁴.
• Tanım: Katılımcılara yapay zeka arkadaş; istedikleri zaman yazışabilecekleri ya da konuşabilecekleri, kişisel ve anlamlı hissettiren sohbetler için tasarlanmış dijital arkadaşlar ya da karakterler olarak tanımlandı. Ödev yardımcıları, görsel üreticiler ve yalnız soru cevaplayan sesli asistanlar kapsam dışı tutuldu⁴.

Anketin bulguları

• Gençlerin yüzde 72’si bir yapay zeka arkadaşı en az bir kez kullanmış; yarısından fazlası bu platformları ayda en az birkaç kez kullanıyor². Rapora göre gençlerin yüzde 13’ü her gün, yüzde 21’i haftada birkaç kez kullanıyor; yüzde 28’i hiç kullanmamış⁴.
• Gençlerin yüzde 46’sı yapay zeka arkadaşları öncelikle bir araç ya da program olarak görüyor. Tüm gençler içinde bunları sohbet pratiği için kullananların oranı yüzde 18, duygusal destek için kullananlarınki yüzde 12⁴.
• Kullanan 758 genç en çok eğlenceli bulduğu (yüzde 30) ve teknolojiyi merak ettiği (yüzde 28) için kullanıyor. Tavsiye almak (yüzde 18), her an ulaşılabilir olması (yüzde 17) ve yargılamaması (yüzde 14) diğer nedenler; kendini daha az yalnız hissetmek için kullandığını söyleyenler yüzde 6⁴.
• Yaklaşık üçte biri, yapay zeka arkadaşlarla sohbeti gerçek arkadaşlarla sohbet kadar ya da daha tatmin edici buluyor². Yüzde 67’si ise gerçek arkadaşlarla sohbeti daha tatmin edici buluyor⁴.
• Kullananların yaklaşık üçte biri önemli ya da ciddi konuları gerçek insanlar yerine bir yapay zeka arkadaşla konuşmayı seçmiş. Yine yaklaşık üçte biri bir yapay zeka arkadaşın söylediği ya da yaptığı bir şeyden rahatsızlık duymuş².
• Gençlerin yarısı yapay zeka arkadaşların verdiği bilgiye ve tavsiyeye güvenmiyor. Ama küçük yaştaki gençler, yapay zeka arkadaşlara büyüklerden belirgin biçimde daha çok güveniyor². Rapora göre yapay zeka arkadaşın tavsiyesine güvenenlerin oranı 13-14 yaşta yüzde 27, 15-17 yaşta yüzde 20⁴.
• Duyuruya göre gençlerin yüzde 80’i gerçek arkadaşlıklarına öncelik veriyor². Tam rapora göre bu oran, yapay zeka arkadaş kullanan gençlerin gerçek arkadaşlarına yapay zekadan daha çok zaman ayırdığını söyleyenlerin payıdır; daha çok zamanı yapay zeka arkadaşla geçirenler yüzde 6⁴.
• Kullananların yüzde 39’u yapay zekayla denediği bir sosyal beceriyi gerçek hayatta kullanmış; en sık sohbet başlatma (yüzde 18), tavsiye verme (yüzde 14) ve duygularını ifade etme (yüzde 13)⁴.
• Rapor sayfasına göre gençlerin yaklaşık dörtte biri bu platformlarla kişisel bilgi paylaşmış³. Tam rapora göre bu oran yapay zeka arkadaş kullananlar içindir (yüzde 24); soruda kişisel bilgiye örnek olarak gerçek ad, konum ve sırlar verildi. Rapor, Haziran 2025 itibarıyla Character.AI’ın kullanım şartlarının kullanıcı içeriği üzerinde şirkete süresiz ve geri alınamaz bir kullanım lisansı tanıdığını; bu yüzden paylaşılan bilgilerin hesap silinse bile saklanabileceğini not ediyor⁴.

Sınırlılıklar

Anket ABD’deki gençlerle ve İngilizce yapıldı; Türkiye’deki durum farklı olabilir. Rapora göre anket tek bir zaman kesitini ölçer ve hızla değişen bir alanda kullanım kalıpları değişebilir. Cevaplar gençlerin kendi beyanına dayandığı için sorunlu görülen davranışlar az, kabul gören kullanımlar fazla bildirilmiş olabilir⁴. Rapor ayrıca bazı katılımcıların, verilen tanıma rağmen ödev için genel yapay zeka kullanımını yapay zeka arkadaşla karıştırmış olabileceğini ve bunun kullanım oranlarını şişirebileceğini belirtiyor⁴. Risk değerlendirmesinin tam metnine erişemedik; o bölüm kuruluşun basın duyurusuna ve The Markup’ın haberine dayanıyor. Değerlendirme belirli ürünleri 2025’te test etti; ürünler o tarihten sonra değişmiş olabilir.

Ebeveynler için ne anlama geliyor?

Kuruluşun önerileri şunlar: 18 yaşından küçükler yapay zeka arkadaş kullanmamalı, geliştiriciler kullanıcının kendi beyanının ötesinde yaş doğrulaması yapmalı, ebeveynler bu uygulamaları tanımalı ve riskleri gençlerle konuşmalı¹. Tam rapor ebeveynlere, çocuklarının hangi platformları kullandığını yargılamadan sormalarını ve içe kapanma, derslerde düşüş ya da yapay zekayı insanlara tercih etme gibi uyarı işaretlerine dikkat etmelerini öneriyor⁴. Yapay zeka arkadaşların sürekli onaylayarak ilgi çekecek biçimde tasarlandığını ve bunun gerçek bir insan geri bildirimi olmadığını anlatmak da öneriler arasında⁴. Rapor şirketlerden de kullanıcı beyanının ötesine geçen yaş doğrulaması, kriz anında kullanıcıyı profesyonel yardıma bağlayan sistemler, kullanım sınırı ve mola özellikleri istiyor⁴.

Kuruluş, Kaliforniya ve New York’ta bu alanda koruma getirecek yasa tasarılarını desteklediğini açıkladı¹; bu eyaletlerde kabul edilen kurallar ABD yasaları özetimizde yer alıyor. Türkiye’deki gençler için karşılaştırılabilir bir anket verisi bulamadık. Uygulamaların kendi koyduğu yaş sınırları yaş sınırı tablomuzda, adım adım öneriler, telefon ayarları ve konuşma önerileri ebeveyn rehberimizde yer alıyor. Yetişkinlerde duygusal bağın nasıl geliştiği ise yapay zekaya âşık olmak rehberimizde anlatılıyor.