Araştırma: yapay zeka arkadaşlar yalnızlığı azaltıyor mu?

Yapay zeka arkadaş uygulamaları çoğu zaman yalnızlığa bir çözüm olarak sunuluyor. Julian De Freitas ve arkadaşlarının çalışması bu iddiayı bir dizi araştırmayla sınadı. Çalışma Temmuz 2024’te arXiv’de ön baskı olarak yayımlandı; bu metin aynı zamanda Harvard Business School’un 24-078 numaralı çalışma makalesidir¹. Hakemli sürümü 25 Haziran 2025’te Journal of Consumer Research dergisinde çıktı³. Bu sayfa iki sürümü Türkçe okur için derler; çalışmaların tek tek ayrıntıları ön baskıdan, dergideki farklar dergi sürümünden alındı.

Ne araştırıldı?

Araştırmacılar, kullanıcılara yapay bir etkileşim ortağı sunan yapay zeka arkadaş uygulamalarına odaklandı. İlk çalışmalarda konuşmalarda ve uygulama yorumlarında yalnızlığı tespit etmek için ince ayardan geçirilmiş bir dil modeli kullanıldı. Sonraki çalışmalarda katılımcılar yapay zeka arkadaşla konuştu ve yalnızlık düzeyleri ölçüldü¹. Yazarlara göre araştırmanın çıkış noktası, Replika’nın üst yöneticisi ve yatırımcılarıyla yaptıkları bir görüşmeydi: Hepsi insanların uygulamayı yalnız oldukları için kullandığını ve uygulamanın yalnızlığı azalttığını söylemişti¹.

Çalışmalar tek tek (ön baskı)

• 1. Gerçek konuşmalar: Uzun süredir yayında olan Cleverbot uygulamasından iki güne ait 3.201 konuşma incelendi. Yalnızlığı yakalamak için eğitilen model, konuşmaların yaklaşık yüzde 5’inde açıkça dile getirilen yalnızlık buldu. Yalnızlık içeren konuşmalar daha uzundu: ortalama yaklaşık 34 dakika, diğerlerinde 18 dakika¹.
• 2. Uygulama yorumları: 2024 başına kadar App Store’a yazılmış, altı uygulamaya ait 46 binden fazla yorum tarandı. Yalnızlıktan söz eden yorumların oranı Replika’da yüzde 19,5, ChatGPT’de yüzde 0,4’tü. Yalnızlıktan söz eden yorumlar daha olumluydu; kullanıcının sözünün duyulduğunu, anlaşıldığını hissettiğini anlatan ifadeler de bu yorumlarda daha sık geçiyordu. Yazarlar bunun neden-sonuç göstermediğini, yalnız kişilerin zaten daha olumlu yorum yazıyor olabileceğini de belirtiyor¹.
• 3. On beş dakikalık deney: Katılımcılar 15 dakika boyunca ya bir yapay zeka sohbet botuyla, ya kendini insan olarak tanıtan aynı botla, ya başka bir insanla konuştu, ya YouTube izledi ya da hiçbir şey yapmadı. Yalnızlık, yapay zekayla ve insanla konuşanlarda azaldı; YouTube izleyenlerde anlamlı değişmedi, hiçbir şey yapmayanlarda arttı. Katılımcılar yapay zekanın etkisini olduğundan küçük tahmin etti¹. YouTube’un seçilme nedeni, 42 kişilik bir ön çalışmada insanların yalnızlıkla baş etmek için en çok sosyal medya ve video izlemeyi saymasıydı; o çalışmada kimse kendiliğinden yapay zeka arkadaştan söz etmemişti¹.
• 4. Bir haftalık izleme: Yedi günlük gruplarda 676 kişi çalışmayı sonuna kadar sürdürdü. Deney grubu her gün 15 dakika, önceki konuşmaları hatırlayan bir sohbet botuyla konuştu; kontrol grubu yalnız yalnızlık düzeyini bildirdi. Yalnızlık her oturumdan sonra azaldı; en büyük düşüş ilk gündü, sonraki günlerde düşüşler benzer büyüklükteydi. Bota daha çok mesaj gönderenlerde düşüş daha büyüktü¹.
• 5. Ne işe yarıyor? 1.381 katılımcı üç sohbet botundan biriyle konuştu: sıcak ve ilgili bir yapay zeka arkadaş, duygusal cevap vermeyen genel bir asistan ya da yalnız basit hesap ve dil bilgisi yardımı veren sınırlı bir bot. Yalnızlık en çok yapay zeka arkadaşla konuşanlarda azaldı (100’lük ölçekte ortalama 8,7 puan), genel asistanda biraz azaldı (2,1 puan), sınırlı botta değişmedi. Etkiyi hem botun başarımı hem de kullanıcının sözünün duyulduğunu hissetmesi açıkladı; ikincisinin katkısı çok daha büyüktü¹.
• 6. Sağlamlık denemesi: 713 katılımcıya yalnızlık yalnız sohbetten sonra soruldu; yapay zeka arkadaşla konuşanların yalnızlığı yine kontrol grubundan düşüktü¹.

Dergi sürümünde ne değişti?

Journal of Consumer Research’teki sürüm beş çalışmadan oluşuyor. İlk çalışma artık uygulama yorumlarını inceliyor; Cleverbot konuşmaları ayrı bir çalışma olarak yer almıyor, yalnız yalnızlığı yakalayan modelin eğitiminde kullanılıyor. Yorum taramasına ruh sağlığı uygulaması olarak tanıtılan Wysa da eklendi ve taranan yorum sayısı 49.863’e çıktı³.

Son çalışma yeni: 2.228 katılımcı ya yapay zeka arkadaşla konuştu, ya günlük tuttu ya da yalnız basit işler yapan sınırlı botu kullandı. Yalnızlık yapay zeka arkadaşla konuşanlarda hem günlük tutanlardan hem kontrol grubundan düşük çıktı. Yazarlar bunu, etkinin yalnız kendini açma ya da dikkat dağıtmayla açıklanamayacağının kanıtı sayıyor³. Dergi sürümü ayrıca bir haftalık çalışmadaki etkinin her sohbetten sonra görülen kısa süreli bir rahatlama olduğunu, sohbet olmadan birikip sürmediğini açıkça yazıyor³.

Sınırlılıklar

Yazarlar, deneylerdeki sohbet botlarının özellikle sıcak ve ilgili olacak biçimde ayarlandığını; başka amaçlarla tasarlanmış uygulamaların aynı etkiyi göstermeyebileceğini yazıyor. Etkiler en fazla bir haftalık sürede ölçüldü ve çok daha uzun kullanımın yalnızlığı nasıl etkilediği açık bir soru olarak duruyor. Çalışmalar ABD’de yapıldı; yazarlar sonuçların başka kültürlere genellenmesi için ayrıca araştırma gerektiğini belirtiyor ve yalnızlığın yaygın olduğu Japonya’yı örnek veriyor¹. Deneylerdeki sohbet botu ticari bir uygulama değil, araştırmacıların önce GPT-3, sonra GPT-4 üzerine kurduğu ve “Jessie” adını verdiği bir bottu¹. Üçüncü çalışmada 601 kişiden 305’i anlama sorularını yanlış cevapladığı için analiz dışında kaldı; yazarlar bu kişiler dahil edildiğinde de sonuçların aynı yönde kaldığını bildiriyor¹. Katılımcılar bir uygulamanın kullanıcıları arasından değil, çevrim içi araştırma platformlarından ücret karşılığı seçildi¹. Bir haftalık çalışmada yalnızlık kontrol grubunda da günden güne azaldı; yazarlar bunu çalışmanın her gün tekrarlanan yapısına bağlıyor¹.

Diğer araştırmalarla birlikte okuyun

Uzun süreli ve yoğun kullanımı inceleyen MIT ve OpenAI araştırması, dört hafta boyunca kendi isteğiyle çok kullananlarda daha kötü sonuçlar bulmuştu. ABD’de yapılan BYU araştırması ise romantik amaçlı yapay zeka teknolojilerini kullananlarda depresyon riskini ve yalnızlığı daha yüksek buldu. Bu çalışmalar çelişmek zorunda değil: De Freitas ve arkadaşları sohbetin hemen sonrasındaki hissi ölçüyor, diğerleri daha uzun süreli kullanımı ya da kullananlarla kullanmayanlar arasındaki farkı. Üç çalışma birlikte okunmalıdır.

Türk okur için ne anlama geliyor?

Çalışmanın dört yazarından ikisi, Ahmet Kaan Uğuralp ve Zeliha Oğuz-Uğuralp, Türkiye’deki kurumlarla birlikte anılıyor. Ön baskıda Bilkent Üniversitesi’nin adı geçiyor¹. Dergi sürümünde ise Ankara’daki Marsdata Academic’in adı geçiyor³. Buna rağmen deneyler İngilizce ve ABD’de yapıldı; Türkçe konuşan kullanıcılar için karşılaştırılabilir bir veri bulamadık. Bir yapay zeka arkadaşla konuşmak kısa vadede iyi hissettirebilir. Ama karakter kurgusaldır ve insan ilişkilerinin yerini tutmaz. Yalnızlık uzun süredir hayatınızı etkiliyorsa bir uzmana ya da güvendiğiniz birine başvurun. Konuyla ilgili kavramlar parasosyal ilişki maddemizde, yalnızlık üzerine diğer araştırmalar yapay zeka ve yalnızlık rehberimizde, duygusal bağın nasıl geliştiği yapay zekaya âşık olmak rehberimizde anlatılıyor.